Neuzen bij de "bouquinistes" aan de oevers van de Atlantische en Stille Oceaan.


Het Internet als hulpmiddel bij acquisitie


*** Deze tekst is ook te horen op de site van de VVBAD als slidecast

Geachte dames en heren,
U moet zo wat de meest aangename taak hebben wat ik me kan inbeelden: … u mag/moet boeken verwerven/kopen.
Automatisch komt dan het romantische beeld van de gedreven bibliothecaris, bibliofiel, bibliomaniak die langs de stalletjes van de bouquinistes aan de Seine het lang gezochte werk vindt: eindelijk de vondst die de bibliotheek duizendmaal rijker maakt. Ook al is de foto nog zwart-wit, ook vandaag hopen velen nog bij de bouquinistes hun vondst te doen.
De ca. 250 bouquinistes de Paris zijn handelaars in tweedehands- en oude boeken, die een stand hebben aan de Seine, op zowel de rive droite als op de rive gauche. De lengte van een bak is maximaal 2 meter, de breedte 75 cm en de maximale hoogte 60 of 35 cm, al naargelang de plaats. Elke bouquiniste mag maximaal 8m 60 van het voetpad gebruiken en een stalletje mag maximaal 2 m 10 hoog zijn. Dit alles werd vastgelegd in Artikel 9 van het stedelijke arrest van 1 oktober 1993, ondertekend door Jacques Chirac.
We leven echter niet meer in de 19de of de 20ste eeuw: de wereld is kleiner geworden, en de rol van de bouquinistes is zeer beperkt. De schaal is veel groter geworden. Het Internet dat elke afstand reduceert, zorgt ervoor dat Tokio, Lima of Johannesburg slechts op een muisklik verwijderd zijn van ons bureau.
De Seine is in Parijs op de plaatsen waar de bouquinistes staan ca. 100 meter breed, de Atlantische oceaan zo’n 5800 km, de Stille Oceaan bijna 8900 km. Aangezien er geen enkele boekhandel of veilingzaal de diepte heeft van 1/133 van de Atlantische of de Stille Oceaan, mogen we dan ook elke boekhandel en veilingzaal op de wereld – hoe groot ook – zien als een bouquiniste, en dat is dan nog een zeer grove overschatting.
Wanneer we professioneel op zoek zijn naar boeken, dan is gericht zoeken een must. Het Internet, of wat dacht u, kan hierbij grote diensten bewijzen.
Algemene boekportaalsites, catalogi van bibliotheken en bibliografieën laten we hier o.w.v. tijdsgebrek buiten beschouwing. We houden ons in dit korte bestek bezig met sites waar boeken effectief kunnen verworven worden, m.n. boekhandels- en veilingsites en discussielijsten. We besluiten met een aantal sites die kunnen helpen bij de prijsbepaling.
  1. Boekhandels
    Om het net af te speuren naar boeken bestaan er verschillende manieren. Wanneer we een wel gedefinieerd boek willen, zijn er verschillende metazoekmachines die ons kunnen helpen.
    1. Databases & metazoekmachines
      Bij de voorbereiding kwam ik op een site met een lijst van niet minder dan 26 metazoekmachines. Bij deze 26 zijn er zelfs een aantal Europese niet vermeld. Echter geen nood, vele van deze zoekmachines vinden geen boeken van voor de ISBN-periode of zijn van een povere kwaliteit.
      Tabel - De zeven belangrijkste metazoekmachines zijn Bookfinder, ViaLibri, AddAll, Bookfinder4U, KVK, UsedBookSearch en Eurobuch. Nog steeds worden er nieuwe metazoekmachines gecreëerd. Zo kreeg ik op 9 februari via de google contactgroep voor het antiquarische boek de aankondiging van een nieuwe Europese metazoekmachine: Marelibri.com, die officieel zal voorgesteld worden op de Parijse antiquarenbeurs op 17 maart, maar nu reeds in beta-versie op het web is.
      Elk van deze metazoekmachines doorzoekt een aantal collectieve databases van boekhandels (listing services). We kwamen in totaal op 30 van dergelijke databases, waarin meer dan 40.000 boekhandels hun voorraad (of een gedeelte ervan) gedeponeerd hebben. Hier moeten we vooreerst een aantal opmerkingen maken.
      1. De cijfers werden van de respectievelijke sites gehaald, zodat ze misschien toch wel met een korreltje zout moeten genomen worden. Sommige laten ook niet precies weten hoeveel sites er doorzocht worden (vandaar OK).
      2. Ten 2de gaat het niet om meer dan 40.000 verschillende boekhandels, want sommige boekhandels maken deel uit van verschillende databases, daarover direct meer.
      3. Tenslotte zijn bepaalde grote boekhandels, vb. Powell’s, BOL e.a. niet in de lijst opgenomen: de lijst betreft enkel listing services, vandaar de optellingen in de rij doorzochte sites.
      Op basis van het aantal doorzochte listing services en boekhandels lijkt Bookfinder de interessantste te zijn: bijna 40.000 boekhandels met ibooknet en Iobabooks die door geen enkele andere metazoekmachine worden doorzocht (de oranje vakken zijn de unica; olijfgroep wijst op meer dan 1.000 boekhandels, lichtgroen op minder dan 1.000 en fluogroen op een onbekend aantal).
      Vialibri komt op de tweede plaats, kort gevolgd door Addall. ViaLibri (in het rood omdat deze metazoekmachine zich beperkt tot listing services) doorzoekt als enige het Scandinavische www.antikvariat.net (97 boekhandelaars, 1,3 mln boeken). Bibliopoly wordt zowel door Addall als ViaLibri, maar niet door Bookfinder, doorzocht. Bibliopoly is nochtans een belangrijke site voor het antiquarische boek: vooral de duurdere boeken bij de betere boekhandelaars zijn hier terug te vinden (o.a. Quaritch, Shapero, Thomas-Scheler, Chamonal). Omgekeerd spelen Antbo, Antiquario, Buchfreund en Guthschrift (1552 boekhandels) in het voordeel van Bookfinder.
      Op de vierde plaats komt Bookfinder4U, die echter geen nieuwe listing service toevoegt. Daarna volgt KVK met Libri.de als unicum, dan UsedBookSearch zonder unica, op de zevende plaats Eurobuch met Biblioman.de en Libri.pl als unica. Tenslotte is er nog het recente Marelibri.
      Tabel - Wat laat de tabel over gebruiksvriendelijkheid ons zien.
      1. Ten eerste de zoekcriteria. Olijfgroen met OK betekent dat het zoekcriterium direct kan ingevuld worden, lichtgroen met het kwadraat bij OK betekent dat dit zoekcriterium pas in tweede instantie kan gebruikt worden. Natuurlijk kan elke zoekmachine zoeken op titel, auteur en trefwoord, zonder dat dit laatste gespecificeerd wordt. Ook prijs is ongeveer bij elke zoekmachine als criterium aanwezig. Sommige gaan verder en zoeken ook op bibliofiele kenmerken zoals eerste edities, gesigneerde exemplaren en stofwikkels. Andere laten toe om te zoeken op jaar of in alle velden tegelijkertijd.
        ViaLibri, Addall en Eurobuch laten ook toe om de trefferslijst nog eens te beperken, vandaar Beperk².
        Waar Bookfinder goed scoorde bij het aantal boekhandels, daar gaat het bij de gebruiksvriendelijkheid al wat minder. Zeker wanneer we merken dat met Bookfinder enkel Nederlandse, Engelse, Franse, Duitse of Italiaanse boeken kunnen gezocht worden en dat dat gespecificeerd moet worden. Dit is natuurlijk niet echt gebruiksvriendelijk, én antiquarische boeken in het Latijn ontsnappen volledig aan de zoeker, zo lijkt het. Dit is echter niet het geval: een steekproef naar de Latijnse auteur Florus leverde ook bij Bookfinder een aantal Latijnse edities op.
      2. Goede zoekmachines zoals AddAll, ViaLibri en MareLibri laten de gebruiker ook toe om de treffers volgens bepaalde criteria te sorteren, ook Eurobuch laat dit toe, weze het in tweede instantie.
      3. Elke zoekmachine geeft de benodigde informatie zoals auteur, titel, verkoper, prijs, listing service en een beschrijving. N.B. de beschrijving is steeds afhankelijk van de verkoper en niet van de listing service of metazoekmachine. Ook hier scoren Addall, ViaLibri, Eurobuch en MareLibri beter dan de anderen: zijl laten immers de informatie direct zien. We tonen hier een paar voorbeelden van zoekpagina’s en trefferlijsten.
      Bij Addall worden de treffers in een aantal aparte kolommen ingedeeld die kunnen gesorteerd worden op auteur, titel, prijs, site en boekhandelaar. Er is ook een kolom met de beschrijving van het exemplaar of de editie.
      Bij Bookfinder wordt een onoverzichtelijke lijst gepresenteerd met verkorte informatie waarop verder moet geklikt worden.
      UsedBookSearch is een wat vreemde eend in de bijt: deze metazoekmachine geeft eerst een lijst van listing services, waar moet op geklikt worden, daarna pas kan binnen de trefferslijst van de betrokken service gesorteerd.
      Om te zien wat een zoekactie in de verschillende metazoekmachines oplevert hebben we een steekproef gedaan met 5 boeken: Het palazzoboek van Rubens, The Songs van Blake, de Florus Polonicus van Pastorius, De Leeuw van Vlaanderen van Conscience, een tentoonstellingscatalogus van André Bouchet over de tekeningen van Alberto Giacometti (1914-65) en de Hortus Eystettensis (Nuremberg 1613). Wat leert ons de steekproef.
      1. Ook echt dure werken zijn via de metazoekmachines te vinden. Van de Hortus vonden we 2 exemplaren op het net: één voor 469.000 en één voor meer dan 675.000 euro, Addall en ViaLibri gaven ze allebei, Bookfinder enkel de duurste. Merkwaardig is wel dat ViaLibri en AddAll aangeven dat hetzelfde exemplaar bij Abebooks en Biblio evenveel kost (675.000 euro), terwijl Bookfinder aangeeft dat datzelfde exemplaar bij Biblio 675.000 euro kost, en bij Abebooks 695.000. Op de site van Abebooks staat het werk tegen 675.000 euro geprijsd.
      2. Ook al geven de metazoekmachines aan dat ze de verschillende database doorzoeken, toch blijkt dat niet, of slechts ten dele het geval te zijn. Van de verschillende metazoekmachines die aangeven Maremagnum te doorzoeken, biedt enkel Marelibri ons een zeer duur exemplaar (bij Forum) van de jubeleditie van 1912 van de Leeuw van Vlaanderen. De andere metazoekmachines geven ons enkel het exemplaar bij boekhandel Degueldere Brugge, in de listing service van MareMagnum.
      3. Deze boekhandel is ook interessant omdat we via de metazoekmachines kunnen nagaan in welke databases de boekhandel geïntegreerd is: het zijn er 9. Antbo, Antiquario, Antikbuch24, Maremagnum, Abebooks,Biblio.com, ZVAB, Booklooker, Biblioman, en de prijs voor hetzelfde boek bij dezelfde boekhandelaar varieert van 115 euro (ZVAB) naar 121 (Antbo, biblio.com), ook Abebooks en Alibris vragen commissies op de verkoop (zoals daarnet reeds vermeld). Op deze dia zijn in de bovenste rij de metazoekmachines te zien die de listing services doorzoeken. De middelste doorzoeken de meeste, hoe meer naar buiten hoe minder doorzochte sites.
      Hier is het wel de plaats om 2 woorden te zeggen over de Belgische antiquaren op het Internet. A.d.h.v. een lijst van iets meer dan 200 Belgische antiquaren hebben we kunnen vaststellen dat 20% ervan niet deelnemen aan één of andere listing service, en slechts 4% bevindt zich in 5 of meer listing services. Het gaat om Posada Art Books, Verlag Ralph Tegtmeier (Büllingen), Kabottine, Lib. Yves Deprins uit Redu, Het Profijtelijk Boeksken, De Lezenaar, Tonen in Antwerpen en Degheldere. Deze 7 behoren allemaal tot Abebooks, maar sommigen behoren ook tot o.a. Boekwinkeltjes.nl, Antiqbook, ZVAB, Livre-Rare-Book en Maremagnum. Boekwinkeltjes.nl en Galaxidion (de eerste vooral met Nederlandstalige boekhandelaars, de tweede met Franstalige) vertegenwoordigen respectievelijk 27% en 9% van de Belgische tweedehandsboekhandelaars en antiquaren, maar worden door geen enkele metazoekmachine doorzocht.
      Belichten we enkele databases, dan moeten we het hebben over Abebooks dat een massa verkopers telt. We hebben daarnet gezien dat Abebooks het meeste aantal Belgische boekhandelaars telt, m.n. 40%. Op macrovlak zou dit betekenen dat er ca. 32.000 boekhandelaars op de wereld zouden zijn, waarvan er een 6.500 niet door een metazoekmachine worden doorzocht. Aangezien dat je geen professionele boekhandelaar moet zijn om op Abebooks te verkopen, zijn de beschrijvingen van de boeken, en ook de boeken zelf van zeer ongelijke kwaliteit.
      Interessanter voor de bibliothecaris is de Biblio.com met 5000 antiquaren en de ZVAB met meer dan 4100 professionele antiquaren uit 27 landen met ca. 25 miljoen boeken toegankelijk te maken. Daarmee is ZVAB, in het Engels ChooseBooks, de grootste Europese listing service.
      Sommige databases zijn interessant o.w.v. hun landelijke rekrutering, denken we hierbij aan Livre-rare-book met een groot aantal Franse boekhandels die op andere sites moeilijker te vinden zijn, de Unilibro voor Spanje, de Maremagnum voor Italië, Antivariat voor Scandinavië en Antiqbook voor Nederland.
      Een database die door geen enkele van de grote jongens wordt doorzocht is Boekenvondst. Via deze site worden enkel Nederlandstalige boeken òf boeken over Nederland gezocht: aan de site nemen 845 Nederlandse antiquaren deel. Op de site is een pagina voorzien met links naar 355 online antiquaren uit Nederland en België. Onze steekproef naar de Leeuw van Vlaanderen in deze database leverde geen enkele treffer op.
    2. Adresboeken
      Misschien zijn we eerder op zoek naar een boekhandel, met gespecialiseerde literatuur dan naar een specifiek boek. Belangrijk zijn in dit verband zijn de adresboeken van boekhandels en antiquariaten. Hier wil ik er twee vermelden.
      Ten eerste de Werkzeugkasten van hbz. Hier zijn de antiquariaten, boekhandels en uitgeverijen per land geschikt. Voor België worden er 110 antiquariaten, 134 boekhandels en 362 uitgeverijen vermeld. De informatie voor de antiquariaten bestaat uit het e-mailadres, de listing services waaraan de boekhandel deelneemt, en de onderwerpen waarin het antiquariaat zich specialiseert. Met een klik verder komt men op de site van de boekhandel terecht.
      Een ander project is Dmoz.org: een open directory project die als een stamboom gestructureerd is. Willen we aantal antiquariaten vinden dan beginnen we van top en komen we via webwinkelen -> boeken& cd’s -> boeken en tweedehands naar 62 antiquariaten die kort worden omschreven. Van hieruit kan ook gesurft worden naar antiquariaten die o.a. omschreven worden in het Deens, Frans, Hongaars, etc.. Voor de Engelse en Zweedse antiquariaten kan dan ook nog eens geselecteerd worden op onderwerp, of op voorletter.
  2. Veilingen
    Bij veilingen moeten we een onderscheid maken tussen aan de ene kant veilingen die van het Internet gebruik maken om te veilen, en andere die het Internet gebruiken om hun veiling bredere bekendheid te geven.
    1. Veilingen op het internet
      De meest bekende in het eerste geval is Ebay. Waar dat gestart is als een site die particulieren de kans bood om van wat oude rommel af te raken is dit een heuse veilingsite waar ook voor de bibliothecaris van kunst- en erfgoedbibliotheken interessante boeken te vinden zijn. Veilinghuizen als Bloomsbury in Londen en Swann uit New York gebruiken ebay om tijdens de veiling live te bieden. Ook antiquariaten, zoals Daniël Good uit Luzern bieden daar hun waren aan.
      Een probleem waarmee verschillende instellingen worstelen bij het kopen op het Internet is het gebruik van de VISA-kaart die in veel gevallen verplicht is. Aangezien een VISA-kaart op instellingsniveau een heikel punt is, hebben sommigen de oplossing gevonden bij vriendenkringen die makkelijker een kaart kunnen gebruiken.
    2. Portalen
      Overzichten van veilingen en veilinghuizen met links naar de catalogi (portalen) zijn vooral per land georganiseerd.
      1. België, Nederland en Duitsland
        De enige Belgische site voor exclusief Belgische veilingen is Biblioroom, maar deze is zeer beperkt. In feite gaat het om een initiatief van één veilinghouder in België, m.n. Morel de Westgaever, die er zijn eigen veiling op aankondigt en er zijn catalogus publiceert.
        Voor Duitsland en Nederland zijn er geen handige kalenders te vinden. Het enige wat er is, behalve de sites van de veilinghuizen, zijn lijsten met adressen van veilinghuizen. Het Duitse Versteigerungskalender.de geeft nog een aanduiding of het om boekenveilingen gaat, de Nederlandse Kijkdag.nl niet.
      2. Frankrijk
        Auction.fr, met een overzicht van alle mogelijke veilingen, heeft een onderdeel boekenveilingen. Daarin worden niet alleen Franse boekenveilingen gelist, maar ook Zwitserse en Belgische. Voor de Belgische is er de catalogus van Morel de Westgaever terug te vinden, die van Alain Ferraton en die van Henri Godts. Het grote voordeel van deze site is dat er op trefwoorden kan gezocht worden in de boekveilingen. Wanneer we “Anvers” intikken in het zoekvak, krijgen we de keuze tussen veilingen uit het verleden waar er boeken werden geveild die iets te maken hebben met “Antwerpen” en voor komende veilingen. Voor de eerste categorie, met de opgave van prijzen, moet er betaald worden, voor de tweede niet.
        Een gelijkaardige site, maar zonder de mogelijkheid om te zoeken in alle catalogi tegelijkertijd is Interencheres.com. Wanneer er een catalogus digitaal gepubliceerd werd, wordt dit aangeduid met een icoon in de laatste kolom. Om de catalogus te raadplegen klikt men op het icoontje, dan nog eens, en dan wachten tot de catalogus opent. Behalve het verschil in gebruiksvriendelijkheid is ook het niveau van de veilinghuizen minder. Toch kunnen er ook op kleinere veilingen mooie vondsten gedaan worden. Het zoekvak met trefwoord geldt enkel om te zoeken in de database met foto’s.
        Van lowest to highest brengt ons tenslotte bij de mooiste Franse boekensite die heel wat meer te bieden heeft dan boekenveilingen, m.n. Bibliorare.com. Deze site bezorgt de bibliofiel informatie over tentoonstellingen en andere nieuwtjes uit de boekenwereld, en biedt een selectie van gerenommeerde antiquariaten en veilingen. De catalogi moeten wel stuk per stuk geraadpleegd worden (zoals bij Interencheres.com) om het één of het ander op te zoeken, maar de catalogi zijn dan ook de moeite waard. Het zoeken kan gebeuren met de zoekknop in de pdf-file. Uit sommige catalogi is te kopiëren, uit andere niet.
      3. Groot-Brittannië
        Voor collectieve sites in Groot-Brittannië verwijs ik er naar twee:
        De antiques trade gazette met The saleroom.com geeft ons een lijst van Britse veilingen: het zoeken naar boekenveilingen is hier wat omslachtiger, aangezien er met de crtl-F moet gewerkt worden. Via een keuzeblad kan dan ofwel gezocht worden in de catalogus, ofwel kan de hele catalogus doorgewerkt worden. Vooraleer men een catalogus kan raadplegen moet men een gratis abonnement nemen.
        Handiger is dan wel The BookGuide, gepubliceerd door Inprint een antiquariaat in Stroud, waar alleen Engelse boekenveilingen kunnen opgevraagd worden, en dit zowel per maand als per county. Vanuit de kalender kan via de link “web” geklikt worden naar de site van het veilinghuis, en vandaar naar de catalogus zelf. Behalve veilingen is er op de site ook informatie te vinden over o.a. antiquarische boekhandels en boekenbeurzen in het V.K.
      4. Verenigde Staten
        De grote veilinghuizen Sotheby’s and Christie’s worden gelist in de kalender van Americana Exchange. De lijst van veilinghuizen die verbonden zijn met AE is werkelijk indrukwekkend. Niet alleen zijn beide tophuizen in deze kalender vertegenwoordigd, maar ook veilinghuizen uit Frankrijk, Denemarken, Duitsland, enz. Voor België zijn enkel vier Brusselse veilingen opgenomen: Morel de Westgaever, Ferraton, Godts en Romantic Agony. Via de kalender kan doorgeklikt worden naar de catalogus. Voor de catalogi van Sotheby’s moet doorgeklikt worden naar de site van het veilinghuis. Met het zoekvak “Keyword” kan in een aantal catalogi gezocht worden, maar niet in alle. Om in de Sotheby’s catalogus te browsen moet de gebruiken naar de site van het veilinghuis surfen.
  3. Discussielijsten
    Ook via verschillende discussielijsten kan interessante informatie verkregen worden bij de verwerving van boeken. Zo kunnen er natuurlijk vragen gesteld worden over een bepaald boek en hoe het volledig is. Discussielijsten worden ook dikwijls gebruikt door boekhandelaars om hun catalogi aan te kondigen. Tenslotte maken sommige bibliotheken ervan gebruik om te ruilen of om van dubbels af te raken. Zo postte begin februari de Stadsbibliotheek van Antwerpen op de discussielijst van OKBV een hele lijst van tijdschriften die ze dubbel hebben.
  4. Prijsbepaling
    Prijzen van boeken bepalen is een moeilijk punt. Onlangs verscheen er nog op de Amerikaanse discussielijst EXLIBRIS een vraag naar sites die gratis deze informatie geven.
    Er zijn drie bronnen voor prijzen van boeken op het Internet: ten eerste zijn er de veilingen en boekhandels die hun prijzen en resultaten op het Internet publiceren en die dus een richting kunnen aangeven. Toch moet men hier voorzichtig zijn. Elke veilingbezoeker weet dat de resultaten van een veiling sterk afhankelijk zijn van het moment en de aanwezigheid in de zaal. Soms kan de prijs op die manier kunstmatig hoog gedreven worden, soms ook tegen alle verwachtingen in laag. Ook boekhandelaars kunnen, wanneer ze tijd hebben, hun prijzen zeer hoog zetten en wachten op de spreekwoordelijke rijke Amerikaan of Japanner die een waanzinnig hoge prijs wil geven voor een bepaald boek.
    Er zijn verschillende sites, meestal niet exclusief voor boeken, maar voor alle mogelijke kunstvoorwerpen, die informatie over prijzen bieden. Ze hebben ongeveer allemaal gemeen dat er voor de informatie moet betaald worden via een systeem van abonnement. Het gaat hier ondermeer om Artfact.com en artprice.com. Een steekproef (zonder dat we de resultaten te zien kregen) met “Plantin” als trefwoord gaf bij Artprice 1440 treffers, bij artfact gaf er 615.
    Beperkter van opzet, maar gratis en overzichtelijker zijn de BelEdiMarpagina’s van de BioBibData-site. Boeken gedrukt in België voor 1801 worden per kwarteeuw, behalve voor de 15de eeuw, gelist. Voor het moment zijn er meer dan 8000 edities gelist.
    Verschillend van de andere sites is dat hier de informatie wordt weergegeven op editieniveau. Zij bestaat uit auteur, titel, imprint, informatie over de illustraties en bibliografische verwijzingen. Er is ook een link naar de STCV. Belangrijk hier voor ons is de vermelding van de exemplaren met de plaats van verkoop, wanneer het veilingen betreft, met de aanduiding van schatting en resultaat (indien gekend). Voor informatie over boeken in antiquariaten of boeken op komende veilingen moet de webmaster, m.n. deze spreker, gecontacteerd worden. In het BelEdiMar-gedeelte is het ook mogelijk om de laatst toegevoegde edities of exemplaren te vinden, alsook de lijst van referentiewerken en de lijst van veilinghuizen en antiquariaten.
    De verschillende pagina’s kunnen op twee manieren onderzocht worden. Ofwel gebruikt men het google zoekvak, ofwel gebruikt men de indices. Deze zijn o.a. georganiseerd volgens plaatsnamen, persoonsnamen of trefwoorden.
    Belangrijk is hier ook de kalender die tracht zo volledig mogelijk te zijn en gebruik maakt van de verschillende sites die hierboven vermeld werden, alsook van de sites van de veilinghuizen. Ook is er een gedeelte met nieuwe boeken over boeken en een boekenzoekdienst.
Besluit
Dames en heren, ik vermoed dat u niet moest overtuigd worden van het nut of de overvloed van het Internet. Ik hoop met deze voorstelling dan ook eerder aan kwaliteitscontrole te hebben gedaan en u enkele interessante tips te hebben gegeven. Onthouden we vooral dat wanneer we op zoek zijn naar een specifiek boek het interessanter is om metazoekmachines te gebruiken, dan Abebooks. Om boeken te zoeken in veilingen is het werk veel omslachtiger en tijdrovender: daar zijn geen metazoekmachines voor handen. Wanneer jullie op zoek zijn naar antiquarische boeken dan kan de BioBibData-site zeker enig soelaas bieden. Ik dank u voor uw aandacht.