BOEKHISTORISCHE WERKINSTRUMENTEN OP HET INTERNET

"GEEN WETENSCHAP VAN HET BOEK IS MOGELIJK ZONDER EEN VOLLEDIGE BIBLIOGRAFIE ALS UITGANGSPUNT EN VOEDINGSBODEM"
(H. DE LA FONTAINE VERWEY, DE WERELD VAN HET BOEK, 1954)
(1)

Hanselaer, J.

Kunsthumaniora Sint-Lucas, Gent

1. INLEIDING
2. DIRECTORIES
3. LOPENDE BIBLIOGRAFIEËN
4. NATIONALE EN LOCALE BIBLIOGRAFIEËN
5. DE BIBLIOTHEEKCATALOGI
6. ZOEKMACHINES
7. BELGISCHE CATALOGI
8. VEILING- EN ANTIQUARIAATSCATALOGI
9. BESLUIT

1. INLEIDING Go Top

Het internet belooft ons de wereld aan onze vingertoppen: via het web zou alles bereikbaar zijn. Zoals met alles wat de computer aangaat, is echter slechts datgene bereikbaar wat door deze of gene ooit op één of andere manier in een computersysteem werd gestopt. Toegepast op dit colloquium mogen we ons dan ook terecht de vraag stellen wat het net aan de boekhistoricus te bieden heeft.
Kan hij of zij alles op het net terugvinden, of zijn er hier daar toch nog een aantal hiaten, zodat hij of zij niet achter zijn of haar PC kan blijven zitten? Of erger nog, moeten we nog steeds pen en papier vastnemen in plaats van alles van het scherm af te lezen, het via het toetsenbord in te tikken, of het "te knippen en te plakken"?
Ons taalgebied is slechts één handboek bibliografie rijk namelijk Drukkers, boekverkopers en lezers tijdens de Republiek. Een historiografische en bibliografische inleiding (2), van Hoftijzer en Lankhorst. In dit werk, dat gelukkig ruimer gaat dan zijn titel laat uitschijnen, worden drie boekhistorische werkinstrumenten uitvoerig belicht: de bronnen, de bibliografische naslagwerken en de studies van de verschillende onderdelen van het boekenvak.
In dit kort bestek wil ik vooral nagaan in hoeverre bibliografische naslagwerken, vooral voor België, op het net voor handen zijn en of het internet op dit punt een welkome aanvulling, dan wel een aangename vergemakkelijking biedt. Het was toch één der belangrijkste boekhistorici van Nederland, Herman de la Fontaine Verwey, die stelde Geen wetenschap van het boek is mogelijk zonder een volledige bibliographie als uitgangspunt en voedingsbodem (3).

2. DIRECTORIES Go Top

Startpunten om te weten wat er op het internet voor de boekhistoricus te vinden is, zijn de site van de SHARP (Society for the History of Authorship, Reading & Publishing) (4), Rare Books on the Web, A List of Resources van Albert Masters (5) en de HBZ (Hochschulbibliothekszentrum Nordrhein-Westfalen) (6). De SHARP biedt links naar onderzoeksbronnen op het net, naar boekhistorische projecten, naar wetenschappelijke genootschappen, naar online tentoonstellingen, naar colloquia en boekhistorische tijdschriften. Rare Books on the Web verwijst o.a. naar sites over boekgeschiedenis, bibliografie, conservering, en naar sites met gedigitaliseerde reproducties van teksten en illustraties. De toolbox van HBZ levert een ongelofelijke hoeveelheid links naar zoekmachines, bibliotheken, bibliografieën en biografische naslagwerken, antiquariaten, veilinghuizen, etc.
Voor het Nederlandstalig gebied is er DutchESS (Dutch Electronic Subject Service) (7) van de KB Den Haag. Onder rubriek 06: Documentaire Informatie, werden vele links met betrekking tot boekgeschiedenis samengebracht. Gelijkaardig aan DutchESS, maar volledig gericht op een Engelstalig publiek is Library Information Web Sites (8).

3. LOPENDE BIBLIOGRAFIEËN Go Top

Er bestaan drie gedrukte lopende bibliografieën die gericht zijn op de geschiedenis van het boek: de ABHB (Annual Bibliography of the History of the Book) (9), de BBB (Bibliographie der Buch- und Bibliotheksgeschichte) (10) en - tot nu toe - gewijd aan de boekgeschiedenis in Nederlanden, de "Kroniek van het gedrukte boek in de Nederlanden (tot...)" in Archief en bibliotheekwezen in België - Archives et bibliothèques de Belgique.
Twee van deze bibliografieën zijn online beschikbaar: enkel van de Duitse tegenhanger van de ABHB is er geen versie op het web te vinden.
De online versie van de ABHB heet BHO (Book History Online) (11) en bevat verwijzingen naar volumes 20 (1989) tot en met 30 (1999). Deze versie bevat 28.200 records en kan op elk woord doorzocht worden. In tabel 1 is te zien hoeveel bibliografische verwijzingen de BHO heeft geregistreerd voor de Nederlanden: 529 voor België en 991 voor Nederland.

Tabel 1

	België	Jaren	Nederland	Jaren
15de eeuw	30	1989-1999	67	1988-2001
15-16de eeuw	19	1989-1999	25	1989-1999
16de eeuw	252	1984-1999	119	1987-2000
16-17de eeuw	49	1988/89-1998	89	1987-2000
17de eeuw	68	1985-2000	335	1983-2000
17-18de eeuw	24	1992-1999	141	1987-2000
18de eeuw	87	1987-1999	215	1988-2000
Totaal	529		991

Het belangrijkste werkinstrument voor de Belgische en de Nederlandse onderzoeker is de elektronische Kroniek (12). Dit bibliografisch repertorium bevat op dit moment reeds 3212 nummers met bibliografische verwijzingen naar artikels en boeken over de boekgeschiedenis in de Nederlanden gepubliceerd tussen 1971 en 2000. Waar dit werkinstrument vollediger is dan de BHO, biedt het echter niet hetzelfde gebruiksgemak. De vele zoekmogelijkheden in de BHO zijn hier (nog) niet aanwezig; wel wordt er gewerkt aan een register op plaats- en persoonsnamen, alsook op exemplaarnummers en bibliografische verwijzingen. Behalve haar volledigheid, zorgt de Kroniek, ter compensatie van de gebruiksvriendelijkheid van de BHO, ook voor een kritische bespreking.
Voor full text artikels verwijs ik graag naar de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (13), waar er zowel naslagwerken, bronnen als secundaire literatuur te vinden zijn. Voor artikels uit Studies in Bibliography is er de webpagina (14) van de Bibliographical Society of Virginia.
Te vermelden is ook HoBo (History of the Book) (15), vroeger bekend als 'History of the Book @ Oxford'. Deze site geeft o.a. een inhoudsopgave van vele boekhistorische tijdschriften, zonder evenwel de teksten volledig weer te geven. Alle geëxcerpeerde tijdschriften worden in de Engelstalige landen gepubliceerd.

4. NATIONALE EN LOCALE BIBLIOGRAFIEËN Go Top

Nationale en locale bibliografieën zijn in gedrukte vorm zeker niet talrijk. Voor de incunabelen kunnen we beroep op Campbell (16) en van Thienens IDL (Incunabula in Dutch libraries) (17) en ILC (Incunabula in the Low Countries) (18) . Voor de periode tot 1540 is er natuurlijk de onvolprezen NK (19). Tot 1600 wordt NK aangevuld door Belgica Typographica (20) en de Typographia Batava (21). Voor de 17de en 18de eeuw zijn de bibliografieën nog dunner bezaaid. Voor een aantal auteurs zoals Erasmus, Lipsius en een aantal andere humanisten, maar ook voor bvb. muntordonnanties, kunnen we gebruikmaken van de Bibliotheca Belgica (22), voor de rest moeten we ons behelpen met locale vooral 19de-eeuwse bibliografieën voor de steden Bergen, Doornik, Gent, Ieper, Luik en Namen (23). Maar niets voor Antwerpen, Brugge of Brussel. Biedt het internet hier een oplossing?

De incunabelen in het algemeen, en dus ook die van België, zijn dankzij de ISTC (Incunable Short Title Catalog) goed bereikbaar geworden (24). De ISTC is een database in beheer van de British Library. De incunabelen van de British Library alsook van een groot aantal bibliotheken in de VS, Italië, België en Nederland werden hierin opgenomen. De database bevat meer dan 50.000 titels en wordt wekelijks geüpdatet. In deze database bevinden zich niet minder dan 806 Belgische incunabelen (tabel 2) (25). De ISTC bezit de mogelijkheid om op elk woord of elk onderdeel te zoeken. Interessant in dit verband is bijvoorbeeld een kwantitatief onderzoek naar formaten. Voor de toegang tot de ISTC is echter een codewoord nodig. Indien dit niet voor handen is, kan vanuit de KB Brussel en vanuit de KB Den Haag de database geraadpleegd worden.

Tabel 2

Stad	ISTC
Antwerpen	445
Brugge	39
Brussel	37
Gent	18
Leuven	255
Luik	1
Oudenaarde	11
TOTAAL	806

Voor België bestaat er geen nationale historische bibliografie, niet in gedrukte vorm, niet op het internet. Voor Nederland is er STCN (Short-Title Catalogue, Netherlands (1460-1800)) (26). De STCN is de retrospectieve nationale bibliografie van Nederland tot 1800. Het STCN-bestand bevat op het moment meer dan 110.000 titels van in Nederland gedrukte boeken (ongeacht de taal) en buiten Nederland gedrukte Nederlandstalige boeken (Belgische uitgezonderd). Alhoewel België expliciet wordt uitgesloten, is de STCN toch een belangrijke bron voor de Belgische drukkunst. Met een trefwoord Plantin als drukker/uitgever, kwamen we tot niet minder dan 1048 treffers. Vooral de variant "Officina Plantiniana" leverde heel veel treffers.
Een treffer bevat behalve de auteur, titel en impressum ook het formaat, de collatie, de vingerafdruk, typografische informatie, bibliografische referenties en een exemplaarnummer.
De link per woord in de titel verwijst naar alle titels die zich in de STCN-database bevinden. Ook de links in de velden auteur, drukker/uitgever, jaar en onderwerpstrefwoord verwijzen naar gelijkaardige treffers in de respectievelijke velden van de database.
Onder de 1048 treffers bevinden zich natuurlijk de boeken gedrukt door Plantijn in zijn Leidse periode (1583-1585), maar ook een aantal boeken gedrukt door Plantijn i.s.m. Noord-Nederlandse uitgevers/boekverkopers. Een aantal boeken waarschijnlijk gedrukt door Plantijn, maar zonder opgave van naam of adres, behoren ook tot de treffers. Het gaat hier dan natuurlijk om een aantal clandestiene werken die hij gedrukt heeft/zou hebben voor het Huis der Liefde van Hendrik Niclaes.
Even instructief en bewijzend dat de STCN - gelukkig! - de grenzen van het hedendaagse Nederland te buiten gaat, wordt duidelijk wanneer we een aantal Belgische steden als criterium voor plaats van uitgave gebruiken (tabel 3). Voor Antwerpen werden niet minder dan 480 treffers gevonden. Het gaat natuurlijk steeds om boeken die gedrukt werden i.s.m. een Nederlandse uitgever/boekverkoper. Een totaal van 760 is natuurlijk niet echt veel, vergeleken met de meer dan 9400 nummers uit de BT (voor de periode 1541-1600 alleen), maar voor onderzoek omtrent internationale samenwerking in de boekproductie - indien een anachronisme is toegelaten -, kan dit tellen.

Tabel 3

Stad	STCN	HPB	ESTC	VD-17
Antwerpen	480	3661	391	32
Bergen	8	195	1	0
Brugge	7	126	29	0
Brussel	154	248	85	23
Doornik	6	42	2	0
Gent	13	39	0	0
Leuven	64	950	58	4
Luik	22	825	53	2
Mechelen	4	26	0	0
Namen	2	20	0	0
TOTAAL	760	6132	619	44

Voor boeken, gedrukt in Duitstalig gebied tussen 1601 en 1700 moeten we ook naar de VD-17 (Das Verzeichnis der im deutschen Sprachraum erschienenen Drucke des 17. Jahrhunderts) (27) verwijzen. De database bevat momenteel 200.000 records en wil alle Duitstalige boeken, én alle boeken gedrukt in Duitstalige gebieden omvatten. Wanneer "Antwerpen" als zoekcriterium voor plaats van verschijnen wordt gebruikt levert dit 32 treffers op (tabel 3). 27.000 records van het supplement van de VD-16 bevinden zich in de HPB (zie verder).
Voor de Engelstalige werken is er de ESTC (English Short-Title Catalog). Hierin worden letterpress materials, gedrukt in Groot-Brittannië, kolonies incluis, in gelijk welke taal en Engels materiaal gedrukt elders in de wereld, samengebracht. Onder de 468.389 records bevinden er zich 391 voor Antwerpen (tabel 3).
Natuurlijk moeten we hier ook de STCV (28) vermelden, de database voor het Nederlandstalige boek, gedrukt in Vlaanderen tussen 1601 en 1700. In deze database, met meer dan 3.700 records, komen uitsluitend Nederlandstalige drukken aan bod die tussen 1601 en 1700 het licht zagen binnen de grenzen van het huidige Vlaanderen (inclusief Brussel).

5. DE BIBLIOTHEEKCATALOGI Go Top

Het aantal internetadressen van bibliotheken en hun catalogi is groot. Elke bibliotheek heeft, bij manier van spreken, zijn site en vele bibliotheken zijn ook bezig hun hele catalogus op het web te zetten. Dit biedt de boekhistoricus natuurlijk de mogelijkheid om te weten te komen wat er zich in moeilijker toegankelijke bibliotheken bevindt.
De portaalsite van de UNESCO (29) verschaft toegang, via 258 links, tot een groot aantal bibliotheken van de verschillende continenten, en dit geschikt per land. Voor Europa gaat het om 24 landen, waarvan in totaal naar 148 catalogi wordt verwezen. De site LibDex (30) (The Library Index) is vergelijkbaar en verschaft, naar eigen zeggen, toegang tot 18000 bibliotheken. Bezoek aan de sites toont aan dat de UNESCO naar directories van Belgische bibliotheken verwijst, terwijl LibDex naar de sites van de bibliotheken zelf.
Voor Europa is er ook nog Gabriel (31) : The Gateway to European National Libraries. Allerhande informatie over de nationale bibliotheken van Europa: contactadressen, diensten, online tentoonstellingen, etc. is op deze portaalsite te vinden. Echter Gabriel biedt geen union catalogue: wel zijn er links naar individuele nationale bibliotheken en vandaar kan doorgeklikt worden naar de catalogi van de bibliotheken.
Per land bestaan er ook nog overzichten van bibliotheken en hun catalogi. Duitstalige bibliotheekcatalogi worden ontsloten door de BBB (Bibliotheken, Bücher und Berichte) (32), bibliotheken in Frankrijk door de FYI France (33), etc.

6. ZOEKMACHINES Go Top

Het lijkt ondoenbaar om alle links aan te klikken om elke bibliotheek te bezoeken. Snel omgerekend: indien een bezoek aan een catalogus via een link van LibDex drie minuten zou duren dan hebben we 900 uur (37,5 dagen) nodig om alle links te bezoeken. Gelukkig zijn er zoekmachines die een gedeelte van het werk voor ons kunnen doen.
Onder de Shared services: the European virtual library van Gabriel bevinden zich drie gedeelde catalogi en databases en één Shared World Wide Web-service.
De European OPAC [= Online Public Access Catalogue] zoekt tegelijkertijd in de catalogi van bibliotheken van Duitsland, Zweden, de Verenigde Staten (Washington, LOC) en het Verenigd Koninkrijk (COPAC). De NOSP (Nordic Union Catalogue of Serials) is een tijdschriftencataloog van de nationale Scandinavische bibliotheken. The Gabriel Search engine doorzoekt alle www-sites van de nationale bibliotheken in Europa, maar niet hun catalogi.
The Hand Press Book van de CERL (Consortium of European Research Libraries) is zowat de opvolger en online-versie van de Index Aureliensis. De database bestaat uit een verzameling van afzonderlijke bestanden van fiches van vele bibliotheken (Kroatië, Frankrijk, Nederland, Slovenië, Zweden, Verenigd Koninkrijk) en verzamelingen waarin items van Europese drukkunst uit de periode van het handgedrukte boek (ca. 1455-1830) te vinden zijn. De database bestaat uit 1.345.814 records. De Belgische steden leverden in de HPB samen 6132 treffers op (tabel 3). Een andere kleine steekproef leverde voor Erasmus 3173 treffers op en voor Lipsius 951. Hier dienen we op te merken dat dit niet allemaal verschillende edities hoeven te zijn. De HPB bevindt zich namelijk in het eerste stadium waarin zoveel mogelijk beschrijvingen van verschillende bibliotheken worden samengebracht. In een later stadium zullen de beschrijvingen samengevat worden per editie. Let wel, voor de HPB is een codewoord nodig, tenzij men gebruik maakt van de terminal in de Kostbare werken-zaal van de KB Brussel. De Cerl Thesaurus, met o.a. biografisch materiaal over de drukkers is wel vrij toegankelijk.
De meest interessante site in dit verband blijkt wel de KVK (de Karlsruher Virtueller Katalog) (34) te zijn. Dit schitterend zoekinstrument laat ons, naar eigen zeggen, 75 miljoen boeken doorzoeken van over de hele wereld: Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland in eerste instantie, maar ook Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, Italië, Noorwegen, Zweden, Spanje en de Library of Congress in Washington.
KVK is een metazoekmachine die toegang verschaft tot bibliotheekcatalogi via het web. De zoektocht begint tegelijkertijd in verschillende union catalogues en geeft een lijst met verkorte titels, plaats en jaar van uitgave. Karlsruhe zelf grijpt niet in: m.a.w. alle informatie komt rechtstreeks van de bibliotheken en is dus afhankelijk van de mogelijkheden per bibliotheek. Zoekcriteria zijn o.a. titelwoord (en), jaar, auteur, trefwoord, uitgever.
Wat levert ons "plantin" op bij het intikken onder Publisher (met een time-out van 300 sec.) : 27 catalogi werden doorzocht en leverden samen 1059 treffers op. Let wel, dit zijn niet allemaal Plantijn-drukken. Verschillende catalogi leverden moderne werken op waarin het gaat over Plantin, of waar bijv. het Museum Plantin Moretus of de Naamse Universiteit Moretus-Plantin de uitgever was.
Aan te raden zijn o.a. de catalogi Staatsbibliothek zu Berlin, Union Catalog Bavaria, Union Catalog Austria, British Library en de Bibliothèque Nationale de France omdat zij, behalve auteur, titel, adres en plaatsnummer, dikwijls ook paginering en/of medewerkers opgeven. In de meeste gevallen kunnen de fiches gedownload of via e-mail verzonden worden.

7. BELGISCHE CATALOGI Go Top

Voor België is er momenteel geen zoekmachine beschikbaar die talrijke catalogi excerpeert. Wel is er de Belcat (35) van de Universiteit Antwerpen, die een overzicht biedt van Belgische bibliotheekcatalogi die beschikbaar zijn via het internet. Een adresboek van Belgische bibliotheken is te vinden in BOLD (36).
Een aantal catalogi van enkele grote wetenschappelijke bibliotheken en samenwerkingsverbanden zijn zeker voor de boekhistoricus het bezoeken waard.
In de eerste plaats is er de Koninklijke Bibliotheek waar het retrocatalogiseren van de bibliotheek o.a. de "Catalogus van de collectie van de Koninklijke Bibliotheek: deel I" heeft opgeleverd (37). Hierin werden o.a. Belgische werken sinds 1975 en de buitenlandse aanwinsten sinds 1985 opgenomen.
Op de website van de KB vinden we onder de "wetenschappelijke activiteiten van de bibliotheek" meer uitleg over deze catalogus. Alhoewel niet opgenomen in de verklaring bij de link onder de catalogus, wordt duidelijk dat zich in de Catalogus deel I ook "Een catalogus van 17de- en 18de-eeuwse Brusselse drukken bewaard in de Koninklijke Bibliotheek van België" werd ondergebracht. Bij de catalogisering werd er geen uitzondering gemaakt volgens soort publicatie (zoals efemere uitgaven), buitenlandse drukken met een Brussels uitgeversadres of drukken met een schijnadres werden in de bibliografie opgenomen. Tot nu toe catalogiseerde men ongeveer 21.191 exemplaren. De bibliografische beschrijvingen worden op uniforme wijze, volgens het ISBD (A) formaat, aangemaakt. Dit houdt in dat er niet alleen een degelijke boekbeschrijving met paginering en signaturen wordt opgesteld, maar ook dat het boek grondig wordt ontsloten via auteur (s), illustrator (en), opdrachtgever en opdrachtkrijger, drukkers en uitgevers en de herkomst (zowel particulieren als instellingen). Eveneens in de OPAC van de KB bevindt zich de "Catalogus van de herkomsten van de incunabelen die in de Koninklijke Bibliotheek van België worden bewaard".
Beide catalogi zijn terug te vinden onder Catalogi deel I, waar o.a. volgende zoekcriteria voor handen zijn: titelwoord (en) ; titel; auteur; instelling, vereniging of uitgever; woorden uit titel en/of onderwerp; uitgever; herkomst. Jammer is dat er geen combinatie van zoekmethodes mogelijk is. Plantijn en varianten leverden 201 treffers op, ter vergelijking: Mommaert een belangrijke Brusselse drukkersfamilie komt, dankzij de specifieke catalogisering van de Brusselse drukken, aan 301 treffers (tabel 4).
LIBIS-Net (38) is een samenwerkingsverband van meer dan 20 zeer verscheiden instellingen die allemaal gebruik maken van DOBIS/LIBIS voor de automatisering van hun bibliotheek.
De catalogus bevat meer dan 2,7 miljoen beschrijvingen van boeken en tijdschriften en kent een jaarlijkse aangroei van 100.000 beschrijvingen. Daarnaast zijn er ook nog meer dan 3 miljoen van de Library of Congress en 2,5 miljoen beschrijvingen van niet aangesloten bibliotheken in België aanwezig.
Plantin intikken in het LIBIS-systeem geeft ons een waslijst aan mogelijkheden met in totaal 1116 treffers. Een fiche in het LIBIS-net bevat paginering en collatie en een uitgebreide titel, naast natuurlijk auteur, titel, impressum en exemplaarnummer.
Zebra (39) is de collectieve catalogus van tien academische of speciale bibliotheken, waaronder de bibliotheken van de Universiteit Antwerpen en waarvan de meeste gevestigd zijn in de Antwerpse regio. Hij bevat ongeveer 1.100.000 titelbeschrijvingen en kent een aangroei van ca. 70.000 titels per jaar. Plantin in Zebra gaf 1164 treffers. De beschrijvingen zijn eerder kort gehouden.
Behalve het opzoeken van antiquarische boeken is er in Zebra ook een handige onderwerpscatalogus, waarin een lijst van drukkers en uitgevers te vinden is met opgave van bibliografische referenties.
Het Aleph-systeem (40) van de Universiteit Gent bevat 600.000 titelbeschrijvingen van boeken en tijdschriften in het bezit van de bibliotheken van de UGent. Het merendeel van deze titels is aangekocht na 1984. Met uitzondering van de tijdschriften moeten werken die vóór 1984 werden aangekocht opgezocht worden in de steekkaartencatalogi of gedrukte catalogi. ALEPH is ook onvolledig voor de speciale collecties van de museale afdelingen en voor de vakgroep- en seminariebibliotheken. Zolang de catalogus van Machiels (41) en andere werken niet ingetikt zijn, behelpen we ons beter met CAGEWEB (42), Catalogus van Gentse Wetenschappelijke (niet-universitaire) Bibliotheken. Hier worden 11 bibliotheken verzameld, waarvan sommige een rijke verzameling antiquarische boeken bezitten.
De oude Brusselse drukker Mommaert leverde slechts 5 treffers op in Aleph, vanuit Cageweb kwamen er nog eens 18 treffers bij (tabel 5). De vreemde vorm in de laatste rij is te verklaren: de fiches van de bibliotheken werden niet ingetikt, maar wel ingescand.
Voor Plantin vinden we in Cageweb 11 treffers, waarvan slechts 1 gedrukt voor 1801: Claude Plantin te Brussel in 1702 en 286 verwijzingen naar Plantiniana.

8. VEILING- EN ANTIQUARIAATSCATALOGI Go Top

Tenslotte nog het werkinstrument dat intensiever gebruikt wordt, naarmate het antiquarisch is: de antiquariaats- en veilingcatalogi. Het internet heeft als één van zijn voornaamste betrachtingen één commercieel netwerk te vormen, en waarom zou de boekhistoricus ook daar zijn voordeel niet kunnen mee doen?
Natuurlijk zijn er de websites van tal van veilinghuizen en antiquariaten die alle individueel kunnen doorzocht worden.
Vermeldenswaard zijn ook een aantal zoekmachines die meerdere antiquariaten onderzoeken. Courant en zeer bekend zijn Addall (43) en Bookfinder (44). Addall onderzoekt 16 online boekhandels (die op hun beurt opnieuw soms duizenden boekhandels onderdak bieden) voor de used books. De zoekmogelijkheden zijn auteur, titelwoord (en) en trefwoord, er kan geïndexeerd worden op o.a. auteur, titel en prijs. Een test met Dodoens als auteur gaf 38 resultaten, met boeken daterend van 1578 tot 1941, en Dodonaeus levert nog eens 35 verwijzingen op. Let wel, dikwijls wordt hetzelfde boek onder meerdere nummers gelist. Dankzij de inzet van vlijtige boekhandelaars, zijn sommige beschrijvingen niet te versmaden. Bookfinder is gelijkaardig aan Addall, verschillende boekhandels zijn trouwens zowel bij de ene als bij de andere ondergebracht.
Zoekmachines voor veilingcatalogi zijn er momenteel niet voorhanden. Een kalender voor veilingen in Engeland is te vinden bij The BookGuide.co.uk (45), voor Frankrijk is dat auction.fr (46) en bibliorare (47), beide met links naar de veilingscatalogi.
Ter vervanging van een zoekmachine voor veilingen kan de site BelEdiMar voor een klein beetje (het Belgische stukje) (48) dienst doen.
De site die wordt onderhouden door deze auteur, biedt een overzicht aan van boeken die gedrukt werden in België voor 1801 en die sinds 2001 op de markt verkocht worden of werden. De site wordt gestoffeerd door de gedrukte catalogi die toegezonden worden en waaruit de Belgische drukken worden geëxcerpeerd. Momenteel zijn er reeds meer dan 3235 gelist, uit catalogi van meer dan 100 veilinghuizen en antiquariaten. De site is georganiseerd per halve eeuw en verschaft bibliografische informatie voornamelijk afkomstig uit de catalogi, alsook de schattingsprijzen en resultaten van de verkochte boeken. Aangezien de site in tekstformaat is, is er geen zoekmachine, wel wordt de site ontsloten door drie indices, m.n. één voor plaatsnamen, persoonsnamen en trefwoorden (49).

9. BESLUIT Go Top

We mogen als besluit van deze verkenning stellen dat het internet heel veel hulpmiddelen beschikbaar stelt voor de boekhistoricus, en toegang verleent tot bibliotheken die niet zo gemakkelijk toegankelijk zijn. Toch moeten we ons referentiemateriaal niet overboord gooien: heerlijke bibliografieën en bibliotheekcatalogi als Adams, Machiels, de BT en andere zijn op enkele uitzonderingen na (vb. STCN en de STCV met hun doorgedreven beschrijvingen) niet te vinden. Het internet biedt de boekhistoricus meer dan hij ooit heeft kunnen krijgen, maar het vervangt niet wat hij reeds in zijn bibliotheek heeft.